OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Fabryka Płytek Ceramicznych „Marywil”

Nazwa obiektu: Fabryka Płytek Ceramicznych „Marywil”

Inne, zwyczajowe/ potoczne nazwy obiektu: RZMO

Adres obiektu: ul. 1905 Roku 21 / Marywilska

Czas powstania obiektu: 1897-1898 r.

Ważniejsze rozbudowy obiektu: 1954-1960 r.

Projektant obiektu: nieznany

Zleceniodawca obiektu: Towarzystwo Akcyjne Płytek Ceramicznych „Marywil”

Opis obiektu: Zabudowania dawnej fabryki tworzy kompleks budynków znajdujących się na obszernej działce pomiędzy ul. Marywilską, 1905 Roku, Gdyńską i nieistniejącą już bocznicą kolejową. Budynki przedstawiają cechy charakterystyczne dla powojennej architektury przemysłowej – prostota bryły, niemal całkowity brak detalu architektonicznego. Od strony ul. Marywilskiej przetrwały charakterystyczne łukowate bramy zamykające przejazd pomiędzy dwoma budynkami Fabryki. Specyficzny wygląd posiada także budynek z wysoką nadbudową, widoczny dobrze z głównego dziedzińca kompleksu oraz od strony ul. Gdyńskiej.

Historia obiektu: Korzenie radomskiej fabryki płytek ceramicznych sięgają 22 października 1896 r., kiedy to z siedzibą w belgijskim Liege powołana została firma pod nazwą „Towarzystwo Akcyjne Płytek Ceramicznych w Warszawie” (od 22 sierpnia 1912 r. spółka zmieniła nazwę na „Towarzystwo Akcyjne Płytek Ceramicznych MARYWIL”). W momencie powstania kapitał zakładowy spółki wynosił 1.100.000 franków, podzielonych na 4.400 akcji o nominale 250 franków. Jej założycielami i głównymi akcjonariuszami zostali wiodący przemysłowcy branży ceramicznej i finansowej z pogranicza Belgii, Luxemburga i Niemiec. Radomska fabryka została wzniesiona przez wykwalifikowanych pracowników firmy Lamberty, Servais & Cie pod kierownictwem Eduarda Beckinga. Prace nad budową fabryki trwały w latach 1897-1898 r. Kocioł parowy typu kornwalijskiego został dostarczony na specjalne zamówienie już w styczniu 1897 r. przez renomowane Zakłady Kotlarskie i Mechaniczne W. Fitzner i K. Gamper z Sosnowca – te same, które 30 lat później dostarczyły zbiornik do wieży ciśnień na Glinicach. Jeszcze w trakcie budowy ruszyła produkcja i pojawiła się pierwsza reklama fabryki w „Przewodniku Ilustrowanym po Warszawie, Łodzi i terenach fabrycznych”. Firma specjalizowała się w produkcji posadzek i dachówek cementowych, prasowanych, różnokolorowych, posadzek terakotowych, cegiełek do wykładania ścian (licówek). Już w 1899 r. „Marywil” uczestniczył w Wystawie Przemysłowo-Rolniczej w Radomiu obejmującej wytwórczość całej guberni. Do wybuchu I wojny światowej fabryka rozwijała się pomyślnie i systematycznie zwiększała swój potencjał produkcyjny i handlowy. W ciągu pierwszych 15 lat zwiększyła wartość produkcji czterokrotnie, a zatrudnienie wzrosło do 320 pracowników. Po odrodzeniu Polski, wskutek niepewnej sytuacji gospodarczej belgijscy właściciele postanowili zakład sprzedać. W grudniu 1923 r. – nowymi właścicielami zostali radomscy Żydzi Abram Chil Korman z synem Mordką Dawidem. Ci w niespełna rok później (18 listopada 1924 r.) sprzedali ją ze znacznym zyskiem Fabryce Porcelany i Wyrobów Ceramicznych w Ćmielowie. Z kolei 26 listopada 1926 r. w posiadanie fabryki wszedł znany polski przemysłowiec Stanisław Burtan wraz z małżonką Anielą. Pod jego rządami firma odniosła prawdziwy sukces gospodarczy. Zaprzestano całkowicie produkcji płytek ceramicznych oraz terakoty, a w ich miejsce pojawiły się wyroby kamionkowe, na które, w dobie odbudowy kraju i inwestycji infrastrukturalnych, rósł krajowy popyt. Obok nich dominującym przedmiotem wytwórczości stały się materiały ogniotrwałe, tzw. szamoty. Firma przeszła kolejne epizody, od czasów okupacji niemieckiej (Marywil Schamotte- und Steinwarenfabrik), przez lata gospodarki socjalistycznej w PRL-u (Radomskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych), po czasy transformacji ustrojowej kończąc. Firma niestety nie przetrwała ciężkich lat 90. XX w. – dnia 2 czerwca 1998 r. Sąd Rejonowy w Radomiu ogłosił jej upadłość. Dziś w zabudowaniach dawnego „Marywilu” działają różne firmy i mieszczą się rożne sklepy i punkty usługowe. Ale bynajmniej nie jest tak, że po radomskim „Marywilu” nie został żaden ślad – wszak kolorowe płytki produkowane w fabryce przez około 30 lat zdobią do dziś setki, o ile nie tysiące posadzek kamienic, zakładów, fabryk i kościołów w całej Polsce i nie tylko. Podziwianie piękna posadzek warto zacząć od odwiedzin radomskich kamienic…

Literatura, źródła:

J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 226.
T. Staniszewski, Marywil – historia wykładana płytkami, „Rocznik Historii Papierów Wartościowych” 2012, s. 7-48.

Willa przy zakładach Fajansowych na zdjęciu z lat 70. XX w. Z Archiwum Konserwatora Zabytków

Fabryka Wyrobów Fajansowych na ul. Okulickiego

Nazwa obiektu: Fabryka Wyrobów Fajansowych na ul. Okulickiego

Inne, zwyczajowe/ potoczne nazwy obiektu: „Radimp”

Adres obiektu: ul. Leopolda Okulickiego 8 (dawniej Mleczna)

Czas powstania obiektu: XIX-XX w.

Projektant obiektu: nieznany

Zleceniodawca obiektu: Fryderyk August Schnierstein/ Abraham Rottenberg/ Zakład Płytek i Wyrobów Sanitarnych

Opis obiektu: Zabudowania fabryczne znajdują się w głębi działki. W obecnym kształcie pochodzą z rozbudowy i modernizacji zakładu przeprowadzonej w okresie PRL

Historia obiektu: Ulica Leopolda Okulickiego, przy której znajduje się zakład, to dawna Grobla Mleczna – wyprostowana i usypana w 1821 r. W miejscu, gdzie nieprzerwanie od 1900 r. – jako bodaj najdłużej działająca fabryka tej branży w Polsce – funkcjonuje Zakład produkujący galanterię sanitarną, w 1818 r. rozpoczęła się nowożytna era radomskiego garbarstwa. Wówczas to, nad rzeką Mleczną, zakład garbarski wybudował tu Fryderyk August Schnierstein. Zapoczątkowane dzieło kontynuował po nim od 1827 r. jego brat August, zaś od 1853 r. – Karol Frölich. Perypetie garbarskie zakończyły się w tym miejscu wraz z upływem XIX w. W 1900 r. w odkupionych zabudowaniach pierwszą Wytwórnię Wyrobów Fajansowych założył tu Szmerek Brams. Zakład ten w 1907 r. przejął i znacznie rozwinął Abraham Rottenberg. Na wiele dziesięcioleci symbolem fajansówki stał się słonik (wyroby sanitarne z tym znakiem do dziś znajdują się w wielu domach w Radomiu i Polsce). W latach 30. XX w. fabryka  Rottenberga oferowała klientom między innymi: miski klozetowe “Panama”, “Columbia”, “Sanitas”, “Włoska” i “Turecka”; umywalki “Venus”, “Era”, “Milano”, Lux”, “Silex”, “Omega”, “Roma” oraz bidety “Piccolo”. Tuż przed wybuchem II wojny światowej zakład zatrudniał ponad 150 pracowników. Dalsze losy fabryki odzwierciedlają burzliwe dzieje Polski – podczas wojny zakład przejęli Niemcy, a po 1945 r. został upaństwowiony. Tym sposobem w 1949 r. obiekt przyjął nazwę Fabryka Fajansu „Radom I”, a rok później został połączony z Wytwórnią Płytek Ściennych M.L. Chmielarz, tworząc Zakład Płytek i Wyrobów Sanitarnych. Fabryka z ul. Okulickiego przez lata była jedną z nielicznych w Polsce produkujących płytki fajansowe do kuchni i łazienek. W 1989 r. Fabryka wraz z Centralą Exportowo-Importową „Impexmetal” utworzyła spółkę „Radimp”. Ta w 1996 r. z kolei przejęta została przez prywatną firmę „Elbar-Katowice” zachowując swą nazwę. Ostatecznie fabryka stała się własnością Armatury Kraków i (zmieniając początkowo nazwę na „Armadimp”) funkcjonuje do dziś jako firma produkująca ceramikę sanitarną.

Artystyczne konteksty obiektu: Dziedziniec Zakładu „Armadimp” w czerwcu 2015 r. stał się miejscem jednego z przystanków na trasie organizowanej przez Ośrodek Kultury i Sztuki „Resursa Obywatelska” imprezy „Anima Urbis – Dusza Miasta”, podczas której mieszkańcy przemierzają Radom w poszukiwaniu tytułowej duszy miasta i odwiedzają na co dzień niedostępne miejsca i obiekty.

Literatura, źródła:

J. Sekulski, Encyklopedia Radomia. Nowe Wydanie, Radom 2012, s. 84-85, 354, 361-362.

Widok hali montażowej Zakładów Kindta po rozbudowie w 1921 r. Fotografia ze zbiorów Muzeum im. J. Malczewskiego w Radomiu

Zakłady Odlewnicze Kindta

Nazwa obiektu: Zakłady Odlewnicze Kindta

Adres obiektu: ul. Staromiejska 8/10

Czas powstania obiektu: 1862 r.

Projektant obiektu: technik miejski Henryk Nowakowski (hala montażowa z 1921 r.)

Zleceniodawca obiektu: Ludolf Kindt, Gustaw Kindt

Opis obiektu: Zespół budynków po dawnej odlewni jest przykładem niewielkiego kompleksu przemysłowego. Zabudowa składa się z dwóch podłużnych hal ulokowanych prostopadle do ulicy, oraz trzeciej – wzdłuż tylnej granicy posesji. Hale są jednokondygnacyjne, murowane, o konstrukcji stalowo-drewnianej, trójnawowe doświetlone z boku dwoma poziomami okien. Ściany wykonane z cegły ceramicznej, z charakterystycznym, typowym dla architektury przemysłowej, ceglanym detalem. Otwory okienne pomimo wymiany stolarki zachowały swój dawny charakter i lekkość. Część zakładowych budynków została otynkowana jednak pozostawiono elementy dawnego detalu.

Historia obiektu: Historia budynków wiąże się nieodłącznie z firmą rodziny Kindtów, założoną w 1856 r. przez Ludolfa Kindta pn. Fabryka Machin i Robót Ślusarskich L. Kindt w Radomiu. Zakład zajmował się produkcją odlewów na potrzeby budownictwa m. in. wsporników balkonowych, balustrad schodów (które do dziś można oglądać w radomskich kamienicach) i już w latach 70. XIX w. był dosyć rozwiniętą, dobrze prosperującą firmą. W 1872 r. małżeństwo Kindtów wykupiło działkę sąsiednią pod rozbudowę zakładu, czasowo na niej zamieszkując; w latach 1877-1896 przeprowadzono modernizację zakładu rozbudowując warsztaty i dobudowując nową halę. W 1896 r. zaprojektowano w dziedzińcu fabrycznym dwa budynki murowane. W 1914 r. Gustaw Kindt (syn Ludolfa, który przejął firmę po ojcu) zakupił kolejną sąsiadującą działkę z domem murowanym i oficyną. Po zakończeniu I wojny światowej zakład dość szybko uzupełnił straty sprzętu i już w 1919 r. wznowił produkcję  maszyn garbarskich, turbin wodnych i części transmisyjnych. W 1920 firmę przemianowano na: G. Kindt – fabryka maszyn w Radomiu, właściciel Jerzy Kindt (syn Gustawa). W 1921 r. przeprowadzona została rozbudowa hali produkcyjnej i nadbudowa piętra domu mieszkalnego Kindtów. Prace przeprowadzone zostały pod kierunkiem technika miejskiego Henryka Nowakowskiego. W czasie okupacji firma przeszła pod zarząd niemiecki, nie zmieniając profilu produkcji. W 1945 r. fabryka przeszła na własność państwa i została podporządkowana Zjednoczeniu Przemysłu Maszyn Rolniczych w Łodzi. Produkowała maszyny młynarskie, garbarskie, turbiny wodne oraz części do nich, a także odlewy żeliwne i mosiężne. W 2011 r. zburzono budynek mieszkalny. Obecnie zespół przeszedł w ręce prywatne, a na jego terenie funkcjonują różnego rodzaju firmy usługowe.

Literatura, źródła:

J. Sekulski, Encyklopedia Radomia. Nowe Wydanie, Radom 2012, s. 357.
Odlewnia Kindta, cz. I. Radom, ul. Staromiejska 8/10. Dokumentacja historyczno-konserwatorska, PKZ – mgr Elżbieta Hryniak, WUOZ w Warszawie delegatura w Radomiu.
https://mpu.radom.pl/opracowania1/architektura-radomia/zaklady-maszyn-i-odlewnia-zelaza

Przedwojenny budynek Fabryki Broni, fot. P. Puton

Zakłady Metalowe „Łucznik”

Nazwa obiektu: Zakłady Metalowe „Łucznik”

Inne zwyczajowe/potoczne nazwy obiektu: Fabryka Broni, Walter

Adres obiektu: ul. 1905 r. 1-9

Czas powstania: 1923-27 r.

Projektant obiektu: arch. Adolf Buraczewski

Zleceniodawca obiektu: Centralny Zarząd Wytwórni Wojskowych

Opis obiektu: Główny budynek fabryczny został wzniesiony w duchu funkcjonalizmu i modernizmu. Jest to obiekt dwuskrzydłowy z dwoma dziedzińcami wewnętrznymi, trzykondygnacyjny o elewacjach artykułowanych rzędami okien i lizenami, nakryty dachem płaskim. Posiada wzmocnioną konstrukcję na wypadek działań wojennych. Środkowa część skrzydła wschodniego zaznaczona jest niewielkim szczytem schodkowym, na którym umieszczona jest data „MCMXXV”.

Historia obiektu: Decyzję o budowie Fabryki Broni w Radomiu podjął w 1922 r. Centralny Zarząd Wytwórni Wojskowych. Powstała ona w latach 1923-1927 r. na terenie folwarku „Mariackie” przy linii kolejowej Radom-Kielce i bocznicy huty „Lustrzana”. Na potrzeby budowy fabryki przeznaczono ponad 19 ha gruntów. Kierownkiem budowy i pierwszym dyrektorem zakładu został inż. Andrzej Dowkontt, pochodzący z Petersburga technolog, posiadający duże doświadczenie w organizacji zakładów przemysłowych na terenie imperium rosyjskiego. odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta. Jego zastępcą został ppłk Jan Siczek. Autorem planu zabudowy fabrycznej oraz koncepcji architektonicznej budynków osiedla przyzakładowego został arch. Adolf Buraczewski, absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, który studiował także we Francji i Włoszech. W latach 1922-29 był pracownikiem naukowym w Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Do budowy zakładu przystąpiono w 1923 r. Wykonawcą większości obiektów było Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych i Budowlanych „W. Pankowski, P. Próchnicki i S-ka” z Warszawy. W 1927 r. udało się zakończyć najważniejsze prace. Działała kotłownia, polerownia, budynek obróbki łoża, strzelnica, studnia artezyjska i wieża ciśnień. Główny budynek fabryki powstał w 1925 r. i zbudowany został przez Polskie Towarzystwo Budowlane. Równolegle realizowane było osiedle mieszkaniowe dla pracowników fabryki. Od 1927 r. zakład pod nazwą „Fabryki Broni w Radomiu” podlegała Zarządowi Państwowych Wytwórni Uzbrojenia. Dyrektorem został inż. Kazimierz Ołdakowski (1878-1940) – technolog (studiował w instytucie Technologii w Petersburgu oraz na Uniwersytecie w Karlsruhe). W latach 20. XX w. pracował w Ministerstwie Przemysłu i Handlu oraz w Centralnym Zarządzie Wytwórni Wojskowych. W tym samym roku zakłady produkowały już kompletną broń kbk „Mauser”. W sumie do 1939 r. gotowych było ok. 470 tys. sztuk karabinów i karabinków „Mauser” oraz ponad 30 tys. sztuk pistoletów „Vis”, którego seryjną produkcję uruchomiono w 1935 r. W wyniku kryzysu gospodarczego od 1929 r. ruszyła również produkcja cywilna – rowery „Łucznik”, które odniosły duży sukces rynkowy w Polsce i na świecie (w tym Chiny, Syria, Chile, Brazylia). W 1930 r. radomski rower otrzymał złoty medal i nagrodę „Grand Prix” na III Międzynarodowej Wystawie w Brukseli. W czasie wojny  fabryka dostała się pod zarząd komisaryczny koncernu Steyer-Daimler-Puch A.G. i produkowała karabiny dla armii niemieckiej. 14 października 1942 r. hitlerowcy rozstrzelali na terenie zakładu 15 pracowników Fabryki Broni. W następnych egzekucjach stracono kolejnych 10 osób zatrudnionych w fabryce. Zbrodnie były skutkiem m.in. wynoszenia z fabryki produkowanej tam broni, którą wykorzystywano dla celów konspiracyjnych. Po wojnie zakłady radomskie po odzyskaniu części maszyn nadal produkowały broń. Jednocześnie  uruchomiono produkcję cywilną (głównie maszyny do szycia i pisania „Łucznik”, ale produkowano również części rowerowe, narzędzia samochodowe, części agd). Do 1990 r. wyprodukowano ogółem 9 milionów maszyn do szycia. Od 1969 r. zaczęto specjalizować się w produkcji maszyn do pisania. W latach 70. XX w. zakłady rozbudowały się o nowe budynki, powstały tez filie na Gołębowie w Radomiu i w Zwoleniu. W tym okresie zatrudnionych było 11 tys. pracowników. Po 1945 r. nazwę zakładów zmieniano wielokrotnie, ale w świadomości mieszkańców Radomia utrwaliła się nazwa Zakłady Metalowe „Łucznik”. Tradycje przedsiębiorstwa kontynuuje nowa spółka „Fabryka Broni „Łucznik”, która w 2014 r. otrzymała nową siedzibę w Wólce Klwateckiej, na północnych obrzeżach miasta.

Literatura, źródła:

J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2012.
R. Metzger, Radom między wojnami. Opowieść o życiu miasta 1918-1939, Łódź-Radom 2012.
B. Białczak, Radomska Fabryka Broni, „Wczoraj i dziś Radomia” 2003, nr 2.

Zakładowy dom kultury _Radoskóru_ - dawna hala kongresowa, fot. z lat 70. XX w. z Archiwum Konserwatora Zabytków

Radoskór

Nazwa obiektu: Radomskie Zakłady Przemysłu Skórzanego “Radoskór”

Adres obiektu: ul. Tadeusza Mazowieckiego 7 (dawna Dolna, Domagalskiego)

Czas powstania obiektu: sam “Radoskór” powstał w 1959 r., ale budynki które użytkował powstawały przez cały wiek XX

Opis obiektu: Obiekty przemysłowe “Radoskóru” rozmieszczone były w różnych punktach miasta. Zakład wiodący RZPS znajdował się przy ul. Domagalskiego 7 (obecnie Mazowieckiego 7). Część starych zabudowań po fabryce Mebli Giętych Kohna, w których ulokował się zakład, charakteryzuje się typowym dla zabudowań fabrycznych, neogotyckim detalem architektonicznym i swoista monumentalnością. Pozostałe zabudowania fabryczne to już typowe konstrukcje żelbetowe o uproszczonej, kubicznej formie zewnętrznej.

Historia obiektu: Radoskór powstał 1 kwietnia 1959 roku z połączenia: Radomskich Zakładów Garbarskich; Radomskich Zakładów Obuwia; Fabryki Wyrobów Rymarskich Kromołowski i Synowie oraz Fabryki Obuwia w Skarżysku-Kamiennej. Produkcja obuwia opierała się o znacjonalizowane w 1945 roku przedwojenne linie produkcyjne czechosłowackiej fabryki obuwia BATA. Radoskór był przedsiębiorstwem państwowym wielozakładowym i wielobranżowym. W skład kombinatu wchodziły dwa zakłady produkujące obuwie i 5 garbarni. W 1972 roku na Gołębiowie wybudowano najnowocześniejszą w Europie garbarnię skór miękkich. RZPS „Radoskór” były jednym z największych zakładów produkcyjnych w PRL (na pewno największym w Radomiu), oraz największym producentem obuwia w Polsce. Produktem podstawowym Radoskóru było obuwie w szczególności damskie. Produkcja obuwia w ciągu roku wynosiła średnio 7 mln par, z czego 35% przeznaczano na eksport, głownie do krajów bloku wschodniego. Przy zakładzie działała Zasadnicza Szkoła Zawodowa kształcąca młodzież do pracy w kombinacie. „Radoskór” posiadał bardzo rozbudowaną bazę socjalną: ośrodki kolonijne nad morzem i w górach, własny żłobek, przedszkole, dom kultury, bibliotekę, przychodnię zdrowia. Zakładami partnerskimi w krajach bloku wschodniego były zakłady w Magdeburgu (NRD) i w Jarosławiu (ZSRR). Zmiany systemowe i złamanie rynku wschodniego doprowadziły do podziału w 1990 roku RZPS na kilka zakładów, w 1999 roku Sad Gospodarczy w Radomiu ogłosił upadłość „Radoskóru”.

Literatura, źródła:

J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 227.